Syr 44-49

Chwała Boża w historii Izraela
44 1 Wychwalajmy mężów sławnych i ojców naszych według następstwa ich pochodzenia. 2 Pan sprawił [w nich] wielką chwałę, wspaniałą swą wielkość od wieków. 3 Jedni panowali w swoich królestwach, byli mężami sławnymi z potęgi, doradcami dzięki swemu rozumowi, którzy się wypowiedzieli w proroctwach. 4 Byli panującymi nad krajami dzięki rozstrzygnięciom i władcami dzięki swej przenikliwości*, mądrymi myślicielami przez swoją uczoność, a w służbie swej rządcami. 5 Byli twórcami melodii muzycznych i pisali poezje; 6 mężami bogatymi, obdarzonymi potęgą, zażywającymi pokoju w swych domach. 7 Wszyscy ci przez pokolenia byli wychwalani i stali się dumą swych czasów. 8 Niektórzy spomiędzy nich zostawili imię, tak że opowiada się ich chwałę; 9 ale są i tacy, o których nie pozostała pamięć: zginęli, jakby wcale nie istnieli, byli, ale jak gdyby nie byli, a dzieci ich po nich. 10 Lecz ci są mężowie pobożni*, których cnoty nie zostały zapomniane, 11 pozostały one z ich potomstwem, dobrym dziedzictwem są ich następcy. 12 Potomstwo ich trzyma się przymierzy, a dzięki nim - ich dzieci. 13 Potomstwo ich trwa zawsze, a chwała ich nie będzie wymazana. 14 Ciała ich w pokoju pogrzebano, a imię ich żyje w pokoleniach. 15 Narody opowiadają ich mądrość, a zgromadzenie głosi chwałę.
Henoch
16 Henoch podobał się Panu i został przeniesiony jako przykład nawrócenia* dla pokoleń.
Noe
17 Noe okazał się doskonałym i sprawiedliwym*, a w czasie gniewu stał się okupem*, dzięki niemu ocalała Reszta dla ziemi, kiedy przyszedł potop. 18 [Pan] zawarł z nim wieczny przymierze, by już więcej nie zgładzić potopem wszystkiego, co żyje*.
Abraham
19 Abraham, wielki ojciec mnóstwa narodów*, w chwale nikt mu nie dorównał. 20 On zachował prawo Najwyższego, wszedł z Nim w przymierze; na ciele jego został złożony [znak] przymierza, a w doświadczeniu okazał się wierny*. 21 Dlatego Bóg przysięgą zapewnił go, że w jego potomstwie będą błogosławione narody, że go rozmnoży jak proch ziemi, jak gwiazdy wywyższy jego potomstwo, że da mu dziedzictwo od morza aż do morza i od Rzeki aż po krańce ziemi.
Izaak i Jakub
22 Z Izaakiem też uczynił to samo przez wzgląd na Abrahama, jego ojca*. 23 * Błogosławieństwo wszystkich ludzi i przymierze złożył na głowie Jakuba; uznał go w jego błogosławieństwach*, dał mu [ziemię] w dziedzictwo, wymierzył jej części i podzielił między dwanaście pokoleń.
Mojżesz
45 1 Wyprowadził z niego człowieka miłosiernego, który w oczach wszystkich znalazł łaskę, umiłowanego przez Boga i ludzi, Mojżesza, którego pamięć niech będzie błogosławiona! 2 W chwale uczynił go podobnym do świętych i wielkim przez to, że był postrachem nieprzyjaciół. 3 Przez jego słowa położył kres cudownym znakom i wsławił go w obliczu królów; dał mu przykazania dla jego narodu i pokazał mu rąbek swej chwały*. 4 Uświęcił go przez wierność i łagodność i wybrał spomiędzy wszystkich żyjących. 5 Pozwolił mu usłyszeć swój głos, wprowadził go w ciemne chmury i twarzą w twarz* dał mu przykazania, prawo życia i wiedzy, aby Jakuba nauczyć przymierza i rozporządzeń swoich - Izraela.
Aaron
6 Wywyższył też Aarona, który w świętości był do niego podobny, jego brata, z pokolenia Lewiego*. 7 * Zawarł z nim przymierze wieczne i dał mu kapłaństwo między ludem - uszczęśliwił go wspaniałym strojem i okrył go szatą chwalebną; 8 włożył na niego doskonały majestat i przyodział we wspaniałe szaty*; spodnie, tunikę i efod, 9 otoczył go jabłkami granatu i licznymi wokoło złotymi dzwoneczkami, by wydawały głos za każdym jego krokiem i aby dźwięk ich był w świątyni, na pamiątkę synom Jego ludu. 10 [Obdarzył go] szatą świętą, ze złota, purpury fioletowej i czerwonej, robotą hafciarską wykonaną; woreczkiem z urim i tummim do wyjaśniania prawdy, misternie utkanym ze szkarłatu, 11 [ozdobionym] drogimi kamieniami, rżniętymi na sposób pieczęci, z pismem wyrytym na pamiątkę według liczby pokoleń Izraela; 12 wieńcem złotym na tiarze i blachą z napisem wyrytym: "Święty"*. Zaszczytna to oznaka czci, dzieło wspaniałe, przepiękny strój, pożądanie oczu. 13 Nigdy przed nim nie widziano takich rzeczy*, i nigdy ktoś obcy się nie ubierze, jedynie tylko jego synowie i potomkowie jego, na zawsze. 14 Jego ofiary całopalne były składane codziennie, bez przerwy, dwa razy. 15 Mojżesz wprowadził go w czynności* i namaścił go olejem świętym: to stało się dla niego przymierzem wiecznym i dla jego potomstwa, jak długo trwać będą niebiosa, aby spełniał obrzędy święte i równocześnie był kapłanem oraz błogosławił lud Imieniem [Boga]. 16 Wybrał go ze wszystkich żyjących, aby składał ofiarę Panu, kadzidło i miłą woń na pamiątkę, by dokonywał za lud swój przebłagania. 17 Dał mu przez swe nakazy władzę nad przymierzem zarządzeń, aby nauczał Jakuba świadectw i oświecał Izraela w Bożym Prawie. 18 * Niepowołani stanęli przeciwko niemu i zazdrościli mu na pustyni, ludzie Datana i Abirama i zgraja Koracha, w gniewie i złości, 19 Pan ujrzał i to Mu się nie spodobało, zostali więc zgubieni w gniewnej zapalczywości: cudownie sprawił, że pochłonął ich płomień Jego ognia. 20 A chwałę Aarona powiększył i dał mu dziedzictwo, przydzielił mu ofiarę z pierwocin, przede wszystkim przygotował chleba w obfitości*. 21 Bo przecież spożywają oni ofiary Pana, które dał jemu i jego potomstwu. 22 Ale nie otrzymał dziedzictwa w ziemi ludu i między nim nie ma on działu, albowiem On sam jest działem jego i dziedzictwem*.
Pinchas
23 Pinchas*, syn Eleazara, trzeci w rzędzie sławnych przez to, że gorliwość okazał w bojaźni Pańskiej i gdy lud się zbuntował, stanął twardo dzięki szlachetnej odwadze swej duszy <i> uzyskał przebaczenie dla Izraela. 24 Dlatego [Pan] zawarł z nim przymierze pokoju i uczynił go przełożonym przybytku oraz swego ludu, zapewniając jemu i jego potomstwu godność kapłańską na zawsze. 25 Owszem, zawarł też przymierze z Dawidem, synem Jessego, z pokolenia Judy, ale tylko co do dziedziczenia przez całe potomstwo. 26 Niech Pan da mądrość waszym sercom, abyście sądzili lud Jego w sprawiedliwości, żeby nie zginęły ich dobra, a sława ich [przetrwała] na pokolenia.
Jozue i Kaleb
46 1 Dzielny w bitwie Jozue, syn Nuna, następca Mojżesza na urzędzie prorockim, stał się, stosownie do swego imienia*, wielkim przez to, że ocalił Jego wybranych, że wywarł pomstę na opornych wrogach, by wprowadzić Izraela w jego dziedzictwo. 2 Jakże się wsławił, gdy podniósł swoje ręce i gdy wyciągnął miecz przeciw miastom!* 3 Któż pierwszy przed nim takim się okazał? On bowiem prowadził wojny Pana! 4 * Czyż nie za jego sprawą zatrzymało się słońce i jeden dzień stał się jakby dwa? 5 Wezwał Najwyższego Władcę, gdy wrogowie parli na niego zewsząd, i wysłuchał go Wielki Pan, bo zesłał grad kamienisty o wielkiej sile. 6 Uderzył na wrogi naród i rozgromił przeciwników na pochyłości, aby poznały narody jego oręż, że wojnę toczy wobec Pana. 7 I dlatego jeszcze, że Panu był doskonale posłuszny, a za dni Mojżesza okazał swą dobroć, on i Kaleb*, syn Jefunnego, przez to, że stanęli przeciw zgromadzeniu, powstrzymali lud przed grzechami i uspokoili niegodziwe szemranie. 8 Oni dwaj tylko ocaleli z sześciuset tysięcy pieszych i zostali wprowadzeni do dziedzictwa, do ziemi opływającej w mleko i miód*. 9 Pan dał Kalebowi siły, które aż do starości z nim pozostały, mógł bowiem wstąpić na góry kraju, gdzie jego potomstwo otrzymało dziedzictwo, 10 tak że widzieli wszyscy synowie Izraela, iż dobrze być Panu posłusznym.
Sędziowie
11 I sędziowie - każdy według swego imienia - których serce nie było niewierne i którzy nie odwrócili się od Pana, pamięć ich niech będzie błogosławiona, 12 kości ich niech wypuszczą pędy* ze swego miejsca, aby byli wsławieni przez swoich synów.
Samuel
13 * Umiłowany przez swego Pana, Samuel, prorok Pański, ustanowił królestwo i namaścił władców nad Jego ludem. 14 Według Prawa Pańskiego sądził zgromadzenie, nawiedził bowiem Pan Jakuba. 15 Przez swą prawdomówność okazał się rzeczywiście prorokiem, a prawdziwość widzenia uznana została dzięki jego słowom. 16 * Wezwał Pana Wszechmogącego, ofiarując Mu jagnię jeszcze ssące, gdy zewsząd na niego nacierali wrogowie. 17 I zagrzmiał Pan z nieba, a w potężnym echu dał słyszeć swój głos; 18 starł zwierzchników nieprzyjacielskich* i wszystkich książąt Filistynów. 19 Przed czasem spoczynku wiecznego oświadczył przed Panem i Jego pomazańcem: «Pieniędzy ani niczego, ani sandałów od nikogo nie wziąłem». I nikt go nie mógł oskarżyć*. 20 A nawet po swym zaśnięciu prorokował, oznajmił los królowi i z [głębi] ziemi głos swój podniósł w przepowiedni, by usunąć nieprawość ludu*.
Natan i Dawid
47 1 Po nim powstał Natan, aby być prorokiem za dni Dawida*. 2 Jak tłuszcz się oddziela od ofiar dziękczynnych, tak Dawid - od synów Izraela. 3 Z lwami igrał jakby z koźlętami i z niedźwiedziami jak z jagniętami owiec*. 4 Czyż w młodości swej nie zabił olbrzyma i nie usunął hańby ludu, gdy podniósł rękę i kamieniem z procy obalił pychę Goliata?* 5 Wezwał bowiem Pana Najwyższego, który dał prawicy jego taką siłę, że zgładził człowieka potężnego w walce i wywyższył moc swego ludu. 6 Tak wysławiano go po dziesięć tysięcy razy i wychwalano z powodu błogosławieństw Pana, przynosząc mu koronę chwały*. 7 Albowiem starł nieprzyjaciół znajdujących się wokół, zniszczył wrogich Filistynów i złamał ich moc aż do dnia dzisiejszego. 8 Każdym swym czynem oddał chwałę Świętemu i Najwyższemu; słowami uwielbienia* z całego serca swego śpiewał hymny i umiłował Tego, który go stworzył. 9 * Postawił przed ołtarzem śpiewających psalmy i mile płynął dźwięk ich głosów; 10 świętom nadał przepych i upiększył doskonale uroczystości, aby wychwalano święte imię Pana i by przybytek już od rana rozbrzmiewał echem. 11 Pan darował mu grzechy, moc jego podniósł na wieki, zawarł z nim przymierze królewskie i dał tron chwały w Izraelu*.
Salomon
12 Po nim nastał syn rozumny, który dzięki niemu mógł mieszkać bezpiecznie. 13 Salomon królował w czasie spokojnym, Bóg dał mu wokoło pokój, aby postawił dom Jego imieniu i przygotował przybytek na wieki*. 14 Jakże byłeś mądry w swojej młodości i napełniony rozumem, jakby rzeką!* 15 Dusza twa okryła ziemię i zasypałeś ją zagadkowymi przypowieściami*. 16 Do odległych wysp doszło twe imię, przez swój pokój byłeś umiłowany; 17 z powodu hymnów, przysłów, przypowieści i odpowiedzi podziwiały cię kraje*. 18 W imię Pana Boga, który jest nazwany Bogiem Izraela, nazbierałeś złota jak cyny i jak ołowiu nagromadziłeś srebra*. 19 Niestety, kobietom wydałeś swe lędźwie i wyuzdaniu oddałeś władzę nad swym ciałem*. 20 Splamiłeś swą chwałę, zhańbiłeś swoje potomstwo, sprowadzając gniew na dzieci i napełniając je smutkiem z powodu twojej głupoty: 21 ponieważ powstała podwójna władza najwyższa i z Efraima poczęło się zbuntowane królestwo. 22 Pan jednak nie pozbawił go miłosierdzia swego i nie cofnął żadnego słowa ani nie odmówił wybranemu swemu potomka, i nie zatracił potomstwa tego, który Go umiłował; Jakubowi zostawił Resztę, a korzeń z niej Dawidowi.
Roboam
23 Salomon spoczął z przodkami swymi i pozostawił po sobie potomka, najgłupszego z ludu i pozbawionego rozumu, Roboama*, który swym zamysłem wywołał odstępstwo narodu.
Jeroboam*
24 Jeroboam, syn Nebata, sprawił, że Izrael zgrzeszył i wprowadził Efraima na drogę grzechu, a grzechy ich tak bardzo się mnożyły, że wypędziły ich z własnej ziemi. 25 Oddawali się wszelkim niegodziwościom, aż przyszła na nich pomsta.
Eliasz
48 1 Następnie powstał Eliasz, prorok jak ogień, a słowo jego płonęło jak pochodnia. 2 * On głód na nich sprowadził, a swoją gorliwością zmniejszył ich liczbę. 3 Słowem Pańskim zamknął niebo, z niego również trzy razy sprowadził ogień. 4 Jakże wsławiony jesteś, Eliaszu, przez swoje cuda i któż się może pochwalić, że tobie jest równy? 5 Ty, który ze śmierci wskrzesiłeś zmarłego i słowem Najwyższego* wywiodłeś go z Szeolu. 6 Ty, który zaprowadziłeś królów na zgubę, zrzucając z łoża okrytych chwałą*. 7 Ty, któryś na Synaju otrzymał rozkaz wykonania kary, i na Horebie wyroki pomsty*. 8 Ty, który namaściłeś królów jako mścicieli, i proroka, następcę po sobie*. 9 Ty, który zostałeś wzięty w skłębionym płomieniu, na wozie, o koniach ognistych*. 10 O tobie napisano, żeś zachowany* na czasy stosowne, by uśmierzyć gniew przed pomstą*, by zwrócić serce ojca do syna*, i pokolenia Jakuba odnowić. 11 Szczęśliwi, którzy cię widzieli, i ci, którzy w miłości posnęli, albowiem i my na pewno żyć będziemy*.
Elizeusz
12 Gdy Eliasza zakrył wir powietrzny, Elizeusz został napełniony jego duchem. Za dni swoich nie lękał się [żadnego] władcy i nikt nie osiągnął nad nim przewagi*. 13 Nic nie było zbyt wielkie dla niego i w grobowym spoczynku ciało jego prorokowało*. 14 Za życia czynił cuda i przy śmierci jego działy się rzeczy przedziwne.
Niewierność i kara
15 Mimo to jednak lud się nie nawrócił i nie odstąpił od swoich grzechów. Został przeto uprowadzony daleko od swej ziemi i rozproszony po całym świecie. 16 Ostała się tylko mała Reszta* ludu i panujący z domu Dawidowego; jedni z nich czynili to, co było Panu przyjemne, a inni namnożyli grzechów.
Ezechiasz i Izajasz
17 Ezechiasz obwarował swe miasto, wprowadził wodę do jego środka, wykuł żelazem skałę i pobudował cysterny na wodę*. 18 * Za jego dni przybył Sennacheryb i posłał rabsaka. Ten podniósł swą rękę przeciw Syjonowi i w pysze swojej się chełpił. 19 Wtedy zadrżały ich serca i ręce i chwyciły ich bóle jak u rodzących. 20 Wzywali Pana miłosiernego, wyciągając do Niego swe ręce, a Święty z nieba wnet ich wysłuchał i wybawił przez Izajasza. 21 Poraził obóz Asyryjczyków: wytracił ich Jego anioł. 22 Albowiem Ezechiasz czynił to, co było miłe Panu, i trzymał się mocno dróg swego przodka, Dawida, a wskazywał je prorok Izajasz, wielki i godny wiary w swoim widzeniu. 23 Za dni swoich cofnął słońce i przedłużył życie królowi*. 24 Wielkim duchem ujrzał rzeczy ostateczne i pocieszył strapionych na Syjonie. 25 Objawił to, co miało przyjść, aż do końca wieków, i rzeczy zakryte wprzód, nim się stały.
Jozjasz*
49 1 Pamięć o Jozjaszu - to zmieszane kadzidło, przygotowane pracą tego, kto robi wonności; w ustach każdego jest słodka jak miód i jak muzyka na uczcie przy winie. 2 On osiągnął powodzenie w nawróceniu ludu i usunął obrzydliwość bezprawia. 3 Kierował prosto do Pana swe serce, a w czasie bezprawia umocnił pobożność.
Ostatni królowie i Jeremiasz
4 Oprócz Dawida, Ezechiasza i Jozjasza wszyscy dopuszczali się przestępstw, opuścili bowiem prawo Najwyższego. Królowie Judy zniknęli. 5 Dali bowiem moc swoją innym i chwałę swoją narodowi obcemu, 6 który podpalił wybrane Miasto Przybytku i spustoszył jego ulice, 7 według słów Jeremiasza. Skrzywdzili go bowiem, jego, który w łonie matki był poświęcony na proroka, aby wyrywał, tracił i niszczył, jak również budował i sadził*.
Ezechiel
8 Ezechiel oglądał widzenie chwały, jakie okazał mu [Pan] na rydwanie cherubów*. 9 Wspominał On też o Hiobie*, który trzymał się dróg sprawiedliwości. 10 A kości dwunastu proroków niech wypuszczą pędy* ze swego grobu, pocieszyli bowiem Jakuba i wybawili go niezawodną nadzieją.
Zorobabel i Jozue
11 Jakże sławić mamy Zorobabela, który jest jak sygnet na prawej ręce*, 12 również i Jozuego, syna Josadaka, którzy za dni swoich zbudowali Dom - wznieśli święty Przybytek Panu, przeznaczony do wiecznej chwały*.
Nehemiasz
13 Pamięć o Nehemiaszu w wielkiej jest cenie! On nam podniósł mury rozwalone, postawił bramy i zasuwy i odnowił nasze domy*.
Wielkość patriarchów
14 Nie było drugiego spośród stworzonych na ziemi jak Henoch, on bowiem z ziemi został uniesiony*. 15 Nie narodził się żaden mąż taki jak Józef, zwierzchnik braci, podpora ludu, którego zwłoki doznały takiej opieki*. 16 Sem i Set cieszą się chwałą wśród ludzi, a ponad wszystkimi żyjącymi stworzeniami - Adam.


Przypisy

4 - Popr. wg hebr.; gr.: "rozumem wiedzy dla ludu - mądre mowy w ich nauce". Inni tłum. inaczej.
10 - Popr. wg hebr.; gr.: "miłosierdzia".
16 - "Nawrócenia" - hebr.: "znajomość" [Boga]. Por. Rdz 5,24 (LXX); Hbr 11,5.
17 - "Sprawiedliwym" - Por. Rdz 6,5-9; Rdz 8,21n; Rdz 9,9n; "okupem" - hebr.: "odroślą".
18 - "co żyje" - dosł. "ciała".
19 - Por. Rdz 17,4n.
20 - Por. Rdz 15; Rdz 17; Rdz 22,1-18; Hbr 11,17.
22 - Por. Rdz 17,19; Rdz 26,3-5.
23 - Por. Rdz 27,28n; Rdz 28,14; Rdz 35,9-12; Rdz 49,28. "W błogosławieństwach" - hebr.: "w jego pierworodztwie".
3 - Por. Wj 7-12; Wj 19-24; Wj 33,18-23.
5 - Por. Wj 19,9-20; Wj 33,11.
6 - Por. Wj 4,14.
7 - Por. Wj 28.
8 - Popr. wg hebr.; gr.: "oznaki władzy".
12 - Wg hebr.; gr.: "z wyrzeźbioną pieczęcią poświęcenia".
13 - Wg hebr.; gr.: "przed nim nie było podobnej piękności".
15 - Dosł.: "napełnił mu ręce" (por. Wj 28,41; Kpł 8,1-13).
18 - Por. Lb 16,1-17,15.
20 - Por. Lb 18,8-21.
22 - Por. Pwt 10,9.
23 - Gr. Finees - por. Lb 25,1-13.
1 - Znaczy ono: "Jahwe jest zbawieniem".
2 - Por. Joz 8,18n.26.
4 - Por. Joz 10,12n.
7 - Por. Lb 13,30-14,9.
8 - Por. Lb 14,30; Joz 14,6-14.
12 - Mowa o godnych następcach (por. Iz 66,14; Za 6,12).
13 - (Syr 46,13-15) - Por. 1 Sm 1; 1 Sm 3,19n; 1 Sm 8-10; 1 Sm 16,13.
16 - Por. 1 Sm 7,9-13.
18 - Popr. wg hebr.; gr.: "Tyru", o czym 1 Sm nic nie mówi.
19 - Por. 1 Sm 12,1-5.
20 - Por. 1 Sm 28,6-25.
1 - Por. 1 Sm 7; 2 Sm 12.
3 - Por. 1 Sm 17,34n.
4 - Por. 1 Sm 17,40-54.
6 - Por. 1 Sm 18,7; 2 Sm 5,1-3.
8 - Tj. psalmami. Por. 2 Sm 23,1.
9 - Por. 1 Krn 16,4-43.
11 - Por. 2 Sm 7,5-17; 2 Sm 11,2-12,13.
13 - Por. 1 Krl 5,17-19; 1 Krl 6,1-38.
14 - Por. 1 Krl 3,4-28.
15 - Por. 1 Krl 5,9-14.
17 - Por. 1 Krl 10,1-10.
18 - Por. 1 Krl 10,14-27.
19 - Por. 1 Krl 11,1-13.
23 - Por. 1 Krl 12,1-20.
24 - Por. 1 Krl 12,26-13,10; 1 Krl 13,33n; 2 Krl 17,7-23.2 - Por. 1 Krl 17; 1 Krl 18,2.38; 2 Krl 1,9-13.
5 - Por. 1 Krl 17,17-24.
6 - Por. 1 Krl 21,17-24; 2 Krl 1,1-8.
7 - Por. 1 Krl 19,9-18.
8 - Por. 1 Krl 19,15-21. L. poj. wg hebr.
9 - Por. 2 Krl 2,1-18.
10 - "Zachowany" - popr. Wg hebr.; gr.: "w surowych pismach"; "pomstą" - mowa o sądzie Bożym, który jest jednym ze znamion czasów mesjańskich; "do syna": Ml 3,24.
11 - Hebr. ma tylko "szczęśliwy, kto ciebie widział i umarł, i tyś szczęśliwy, bo żyjesz". Obecny tekst gr. wyraża wiarę w zmartwychwstanie.
12 - Por. 2 Krl 2,9n; 2 Krl 6,16.32.
13 - Por. 2 Krl 13,20n.
16 - "Reszta" wg hebr.; gr.: "mała garstka".
17 - Por. 2 Krl 20,20; 2 Krn 32,5.30; Iz 22,11.
18 - (Syr 48,18-21) - Por. 2 Krl 18,13-19,37; Iz 36n.
23 - Por. 2 Krl 20,5-11; Iz 38,4-8.21n.
1 - Por. 2 Krl 22n.7 - Por. Jr 1,5.10; Lm 1,4; Lm 2,3.
8 - Por. Ez 1n; Ez 8-10.
9 - Popr. wg hebr.; gr. czytał te same spółgłoski, lecz podłożył inne samogłoski, stąd ma: o "wrogach pod ulewnym deszczem". Por. Ez 14,14.20.
10 - Zob. Syr 46,12.
11 - Por. Ag 2,23.
12 - Por. Ezd 3,8-11; Ag 1,12; Ag 2,3-9.
13 - Por. Ne 2,11-4,17.
14 - Zob. Syr 44,16.
15 - Por. Rdz 50,25n.